Dashboard psychologie

“Smaken verschillen” is een argument wat vaak naar voren komt bij discussies over vormgeving van dashboards en rapporten. Voor een deel is persoonlijke voorkeur van belang voor vormgeving, maar belangrijker is rekening te houden met de sterke en zwakke punten van de menselijke waarneming.

De wetten van de menselijke (visuele) waarneming zijn begin vorige eeuw onderzocht en beschreven door een groep Duitse psychologen (o.a. Max Westheimer, Kurt Koffka en Wolfgang Kohler). Dit heeft geresulteert in de zogenaamde Gestalt principes of Gestalt wetten.

Gestalt is de Duitse term voor “georganiseerde” of “gehele” vorm. Het centrale idee achter Gestalt is dat de som der delen groter is dan de afzonderlijke delen. Met andere woorden: het geheel (de auto) heeft een andere en ook grotere betekenis dan de afzonderlijke onderdelen (banden, lak, ramen, metaal, etc).

Ondanks dat deze wetten al bijna 100 jaar oud zijn worden ze nog steeds gezien als de verklaring voor het functioneren van onze visuele waarneming. Deze wetten zijn daardoor ook de basis van de meeste ontwerp principes van informatie visualisaties.

Gelijkheid: door de gelijkheid per rij ontstaat er een rij-perceptie

Gelijkheid & nabijheid: kleur en positie zorgen voor 5 duidelijk herkenbare groepen

 

 

 

 

Voor het effectief ontwerpen van een dashboard zijn de volgende Gestalt wetten van belang:

  • Wet van gelijkheid: Elementen die op elkaar lijken worden gegroepeerd. Elementen die veel van elkaar verschillen worden als aparte elementen waargenomen;
  • Wet van nabijheid: Elementen die zich dicht bij elkaar bevinden, worden als groepen gezien. Elementen die zich ver van elkaar bevinden worden als onafhankelijk waargenomen;
  • Wet van geslotenheid: Elementen die omrand worden door een lijn worden als geheel gezien. Elementen die doorkruist worden door een lijn worden als aparte elementen waargenomen. Een voorbeeld is afbeelding 2: er staan in deze afbeelding 2 assen welke de indruk geven dat er een “gesloten” rechthoek bestaat waarbinnen de grafiek afgebeeld is.

Continuïteit: het ‘lijkt’ dat de missende waarde ergens in het verlengde van de bestaande lijnen zal liggen

Continuïteit: blijkbaar is in dit geval de aanname van afbeelding 3 niet juist

  • Wet van continuïteit: De vorm van een element wordt voortgezet zoals deze is begonnen.
  • Wet van eenvoud: Elementen worden waargenomen in de meest eenvoudige vorm: minste cognitieve inspanning heeft de voorkeur.

Eenvoud: een voorbeeld van een grafiek bestaande uit een aantal staven en een lijn (op het eerste gezicht)

Eenvoud: maar het zou ook een combinatie van verschillende (vreemde) figuren kunnen zijn

Voor het ontwerp van dashboards moeten we dus rekening houden met:

  • Mensen groeperen elementen op basis van kleur, vorm, richting, nabijheid en geslotenheid;
  • Mensen hebben een voorkeur voor eenvoudige, gesloten en symmetrische vormen die weinig inspanning kosten om te verwerken;
  • Het structureel toepassen van de Gestalt wetten en er ons voordeel mee doen bij het ontwerpen van betere dashboards;
  • De mogelijk negatieve gevolgen van de wetten: voorkom dat mensen groepen gaan zien die er eigenlijk niet zijn (volgens de onderliggende gegevens).

 

Infographics: een vloek of een zegen?

Volgens Wikipedia is een infographic een informatieve weergave van verschillende objecten met een combinatie van tekst en beeld. Het doel is het overgedragen van informatie, data en kennis.

We komen ze dagelijks overal tegen en we kunnen eigenlijk niet meer zonder. Bij mij begint het ’s ochtends al met het lezen van de krant. Een vast onderdeel daarbij is kijken naar wat “het weer” gaat doen vandaag. Dit is een mooi voorbeeld van een infographic die we allemaal goed kennen. De meeste van ons hebben niet veel tijd nodig om vast te stellen wat de verwachting is (zonnetje, wolkje, etc), alleen blijft het jammer dat de praktijk niet altijd overeenkomt met de verwachting.

Vervolgens stap ik in de auto of het openbaar vervoer. Ook daar zijn de infographics overal aanwezig: verkeersborden, metrokaarten, wegwijzers, etc. De meeste van deze infographics zijn zo ingeburgerd dat we er vrijwel niet over hoeven na te denken. Je zou ze zelfs saai kunnen noemen, maar ze bereiken vaak wel hun doel: het effectief overdragen van informatie.

 

Naast dit “dagelijks” gebruik van infographics zie je ze ook steeds vaker ter ondersteuning van artikelen in kranten, bladen en op websites. Vaak zijn het geweldige creatieve hoogstandjes die direct de aandacht trekken. Dit gebruik van infographics is nu zo populair geworden (welke artikel heeft er tegenwoordig geen?) dat er gespecialiseerde bedrijven zijn ontstaan die alleen nog maar infographics maken.

Als de infographics, net als de voorbeelden uit het dagelijks gebruik, het artikel ondersteunen en de informatieoverdracht verbeteren kan ik het alleen maar toejuichen. Alleen krijg ik helaas steeds vaker de indruk dat de nadruk niet ligt op de informatieoverdracht, maar op de grafische creativiteit van de “bouwer”.

Dat is ook niet vreemd als je ziet dat de meeste “bouwers” van infographics een creatieve en grafische achtergrond hebben. Het gaat hun met name om de graphic en niet zozeer de info. Daarnaast zijn er ook steeds meer websites die de infographic zien als een manier om aandacht te trekken, maar de inhoud van ondergeschikt belang zien.

De infographics die ik tegen kom zijn op de eerste plaats een uiting van creativiteit en pas daarna een vorm van effectieve informatieoverdracht. Zie bijvoorbeeld deze lijst met 25 infographics uit 2011. De meeste zijn originele grafische kunstwerken, maar het kost mij moeite om door deze creatieve expressie heen, de informatie af te leiden. Gaat het er nu om dat ik kan genieten van deze creatieve expressie of om het begrijpen van de gegevens? Ik ben er nog niet helemaal uit, maar het artikel van Stephen Few “Data Visualisatie en het placebo effect” lijkt ook van toepassing op infographics.

Microsoft of Apple?

De mensen die mij kennen weten dat ik een paar jaar geleden ben overgestapt van MS Windows naar Mac OSX. Het overstappen werd veroorzaakt door een combinatie van gebeurtenissen, waaronder een prospect die alleen Mac OSX gebruikte en wilde zien of Oxygen ook daarop goed werkte (wat natuurlijk het geval is).

Ter voorbereiding van die demonstratie had ik een Macbook geleend van mijn oud-collega Michiel van wie ik wist dat hij al jaren grote fan was van de Mac. En zoals dat gaat met geleende spullen moest ik deze na de demonstratie weer teruggeven. Echter, deze eerste uitvoerige ervaring met de Mac heeft er uiteindelijk wel toe geleid dat ik volledig ben overgestapt op de Mac.

Nadat ik was overgestapt naar “de vijand” werd ik betrokken bij allerlei emotionele discussies over welke nu beter is: Windows of Mac. Gezien mijn beperkte technische kennis ben ik niet in staat om een gedetailleerd vergelijk te maken van beide platformen, maar ik herhaal wel met veel plezier en regelmaat de stelling: “Een Mac werkt gewoon. Een PC is meer voor knutselaars.”. Hier wordt dan heftig op gereageerd door de volgers van het “Windows geloof”. Uiteindelijk gaat het volgens mij om persoonlijke voorkeur, dus moet iedereen gewoon kiezen voor het platform dat hem of haar het beste ligt.

Toen kwam ik een paar weken geleden een commercial van Microsoft tegen over Windows 7 die mij vanuit een visualisatie oogpunt zeer teleurstelde. Blijkbaar is het cool om slecht leesbare visualisaties te maken ten koste van de boodschap. In de commercial heeft de vader een redelijk leesbare grafiek welke in een paar seconden wordt omgetoverd in een explosie van kleur en 3D effecten. Het gevolg: onduidelijkheid troef. Jammer dat Microsoft hier kiest voor het propageren van nutteloze toeters en de bellen.

Is dit nu een fout die alleen Microsoft maakt?

Zeker niet. Het lijkt er op dat het verwarrend afbeelden van informatie gemeengoed is geworden. Zo zag ik kort geleden een presentatie van Des Traynor waarin hij een treffend voorbeeld toont van het creatieve gebruik van grafieken door Apple. Afbeelding 1 toont een taartdiagram met een verdeling van de smartphonemarkt in de Verenigde Staten. Het gebruik van een 3D taartdiagram is al erg genoeg op zich, maar hier gaan ze zelfs nog een stapje verder. Zo is de oppervlakte van het groene gebied (marktaandeel Apple) groter dan het paarse (marktaandeel overige producenten), maar de percentages vertellen een ander verhaal. Dus op het eerste gezicht lijkt het dat Apple op de tweede plaats staat, maar gezien de getallen staan ze op de derde plaats. Is dit bewust? Geen idee, maar Apple heeft hier in ieder geval de schijn tegen.

 

 

 

Directe duidelijkheid

Er zijn ontelbare aandachtspunten van belang bij het effectief visualiseren van informatie. Sommige belangrijker dan andere, maar de meeste gaan over vorm. Met andere woorden: hoe je gegevens afbeeld (keuze van tabel/grafiek soort, kleur, labels, etc.). Nu is er een aandachtspunt (of valkuil) die niet gaat over vorm, maar die ik wel regelmatig tegen kom. Deze valkuil gaat over de inhoud, dus welke gegevens je afbeeld. Het gaat hierbij om indirecte meetwaarden.

Wat is een indirecte meetwaarde?
Bij een indirecte meetwaarde moet de lezer van een visualisatie het gegeven zelf afleiden, omdat het niet direct getoond wordt. Hierdoor is het zwaarder voor de lezer om het beoogde gegeven te “zien”, dus een ineffectieve visualisatie.

Meestal kom ik deze valkuil tegen in visualisaties waarin werkelijke resultaten vergeleken worden met een doelstelling of prognose. De onderstaande afbeelding is een goed voorbeeld van zo’n visualisatie. De vraag die we willen beantwoorden is: “hebben we een goed jaar gehad / hoe hebben we het gedaan t.o.v. onze doelstelling ?”.(click op de afbeelding voor een vergroting)

Als het doel van deze visualisatie is om te laten zien hoe het resultaat zich verhoudt tot de doelstelling, dan moet de lezer deze zelf afleiden door het verschil van de twee series te bepalen. Dat lijkt op het eerste gezicht wellicht niet al te veel gevraagd, maar als we vervolgens het verschil laten zien in plaats van de twee series worden een aantal zaken duidelijk die eerder verborgen bleven.

In de eerste grafiek was al goed te zien dat het resultaat onder de doelstelling zou uitkomen, maar in de tweede grafiek is duidelijk dat de afwijking van de doelstelling ernstiger is. Door het afbeelden van de indirecte meetwaarde lijkt het resultaat veel minder sterk.

Conclusie: bepaal goed welke vraag de visualisatie moet beantwoorden en gebruik altijd directe meetwaarden.