Dashboard psychologie

“Smaken verschillen” is een argument wat vaak naar voren komt bij discussies over vormgeving van dashboards en rapporten. Voor een deel is persoonlijke voorkeur van belang voor vormgeving, maar belangrijker is rekening te houden met de sterke en zwakke punten van de menselijke waarneming.

De wetten van de menselijke (visuele) waarneming zijn begin vorige eeuw onderzocht en beschreven door een groep Duitse psychologen (o.a. Max Westheimer, Kurt Koffka en Wolfgang Kohler). Dit heeft geresulteert in de zogenaamde Gestalt principes of Gestalt wetten.

Gestalt is de Duitse term voor “georganiseerde” of “gehele” vorm. Het centrale idee achter Gestalt is dat de som der delen groter is dan de afzonderlijke delen. Met andere woorden: het geheel (de auto) heeft een andere en ook grotere betekenis dan de afzonderlijke onderdelen (banden, lak, ramen, metaal, etc).

Ondanks dat deze wetten al bijna 100 jaar oud zijn worden ze nog steeds gezien als de verklaring voor het functioneren van onze visuele waarneming. Deze wetten zijn daardoor ook de basis van de meeste ontwerp principes van informatie visualisaties.

Gelijkheid: door de gelijkheid per rij ontstaat er een rij-perceptie

Gelijkheid & nabijheid: kleur en positie zorgen voor 5 duidelijk herkenbare groepen

 

 

 

 

Voor het effectief ontwerpen van een dashboard zijn de volgende Gestalt wetten van belang:

  • Wet van gelijkheid: Elementen die op elkaar lijken worden gegroepeerd. Elementen die veel van elkaar verschillen worden als aparte elementen waargenomen;
  • Wet van nabijheid: Elementen die zich dicht bij elkaar bevinden, worden als groepen gezien. Elementen die zich ver van elkaar bevinden worden als onafhankelijk waargenomen;
  • Wet van geslotenheid: Elementen die omrand worden door een lijn worden als geheel gezien. Elementen die doorkruist worden door een lijn worden als aparte elementen waargenomen. Een voorbeeld is afbeelding 2: er staan in deze afbeelding 2 assen welke de indruk geven dat er een “gesloten” rechthoek bestaat waarbinnen de grafiek afgebeeld is.

Continuïteit: het ‘lijkt’ dat de missende waarde ergens in het verlengde van de bestaande lijnen zal liggen

Continuïteit: blijkbaar is in dit geval de aanname van afbeelding 3 niet juist

  • Wet van continuïteit: De vorm van een element wordt voortgezet zoals deze is begonnen.
  • Wet van eenvoud: Elementen worden waargenomen in de meest eenvoudige vorm: minste cognitieve inspanning heeft de voorkeur.

Eenvoud: een voorbeeld van een grafiek bestaande uit een aantal staven en een lijn (op het eerste gezicht)

Eenvoud: maar het zou ook een combinatie van verschillende (vreemde) figuren kunnen zijn

Voor het ontwerp van dashboards moeten we dus rekening houden met:

  • Mensen groeperen elementen op basis van kleur, vorm, richting, nabijheid en geslotenheid;
  • Mensen hebben een voorkeur voor eenvoudige, gesloten en symmetrische vormen die weinig inspanning kosten om te verwerken;
  • Het structureel toepassen van de Gestalt wetten en er ons voordeel mee doen bij het ontwerpen van betere dashboards;
  • De mogelijk negatieve gevolgen van de wetten: voorkom dat mensen groepen gaan zien die er eigenlijk niet zijn (volgens de onderliggende gegevens).