Berichten

Cum hoc ergo propter hoc

Een mooie latijnse volzin voor een fenomeen dat (helaas) veelvuldig voorkomt. Letterlijk staat deze zin voor “met dit, dus vanwege dit”. Het doelt op de denkfout die we vaak maken als twee gebeurtenissen of eigenschappen gezamenlijk voorkomen. We gaan er dan al snel vanuit dat de één de ander veroorzaakt heeft. Het volgende voorbeeld is wat extreem gekozen, maar geeft wel de kern van het probleem weer:
“hoe groter de schoenmaat van een kind des te beter het handschrift”.
Dus: “grote voeten zorgen voor een beter handschrift”.

Het feit dat beide gebeurtenissen of eigenschappen (vaak) gezamenlijk voorkomen noemen we correlatie. De oorzaak-gevolg relatie tussen beide noemen we een causaal verband. In de beschreven denkfout bestaat er wel een correlatie tussen beide gebeurtenissen of eigenschappen (ze komen gezamenlijk voor), maar mogen we niet zomaar aannemen dat er ook een causaal verband bestaat.

Hoe is deze denkfout te voorkomen?
Het beste kun je dit doen door drie andere mogelijke verklaringen uit te sluiten. Dit zijn:

  • Een derde gebeurtenis of eigenschap veroorzaakt de correlatie;
    In het voorbeeld van het handschrift en de schoenmaat van een kind gaat het inderdaad om iets anders dat deze correlatie veroorzaakt. Beide eigenschappen zijn een gevolg van de groei van het kind.
  • De richting van het causale verband is omgekeerd;
    Ook dit is het beste uit te leggen met een voorbeeld.
    “Gebruikers van light-producten hebben vaker te maken met overgewicht dan gemiddeld”.
    Dus: “van light-producten wordt je dik”.
    In dit geval zal het causale verband zeer waarschijnlijk omgekeerd zijn (mensen die kampen met overgewicht nuttigen meer light-producten).
  • De correlatie is gebaseerd op toeval;
    Onderstaande grafieken uit de Business Week van deze maand zijn mooie voorbeelden van correlaties die duidelijk gebaseerd zijn op toeval.

Als afsluiter nog een voorbeeld van een correlatie gebaseerd op toeval. Tijdens onze training “effectief rapporteren” gebruik ik regelmatig dit gesprek tussen Homer Simpson en zijn dochter Lisa als voorbeeld:

Homer: Geen beer te zien. De “Beerpolitie” werkt blijkbaar wel heel goed!
Lisa: Dat is een speculatieve redenering, papa.
Homer: Dank je, liefje.
Lisa: Met die logica zou ik kunnen beweren dat deze rots hier de tijgers weghoudt.
Homer: O, hoe werkt dat dan?
Lisa: Het werkt niet.
Homer: Uh-huh.
Lisa: Het is maar een domme rots. Maar ik zie nergens tijgers, jij wel?
Homer: Lisa, ik wil die rots van jou kopen.

Deze uitzending is tevens hier terug te zien. Het gesprek tussen Homer en Lisa kun je zien vanaf 4:20 minuten.