Berichten

Pas op… kwantipulatie

Het blijft me opvallen dat we met enige regelmaat bezoekers aan deze blog ontvangen die de website gevonden hebben dankzij het combineren van zoektermen als misleiden, bedriegen en grafiek. Ik moet toegeven dat ook ik regelmatig op zoek ben naar foute voorbeelden. Ze werken namelijk goed om uit te leggen wat er allemaal fout kan gaan bij incorrect gebruik van grafieken.

Wekelijks scan ik een grote hoeveelheid artikelen om te zien of er iets tussen zit wat ik kan gebruiken. Zo kwam ik laatst een artikel tegen op snarketing 2.0: “How to Quantipulate using graphics”. Het voorbeeld op zich (verkeerd gebruiken van een staafdiagram) is niet spectaculair, maar de gebruikte term quantipulate of kwantipulatie sprak mij direct aan. Eindelijk een term om foute grafieken mee aan te duiden. Vrij vertaald betekent kwantipulatie:

De kunst van het toepassen van oncontroleerbare statistieken om mensen te overtuigen van je gelijk

Direct heb ik verder gezocht op de term Quantipulate, maar zonder veel resultaat. Blijkbaar wordt de term (nog) niet veel gebruikt. Toch kwam ik via een andere weg wel een recent artikel tegen op de website van Business Insider welke goed past bij de term kwantipulatie.

De titel van het artikel is: “Waarom alcohol schadelijker kan zijn dan heroïne”. Deze stelling wordt ondersteund met de onderstaande grafiek.

Het is wel duidelijk dat alcohol het hoogste scoort op de “schadelijk”-schaal (Overall harm score). Alleen is er ook een grote hoeveelheid informatie verstopt in deze gestapelde staafgrafiek.

Zo zijn 16 verschillende categorieën in één gestapelde staafgrafiek wat te veel van het goede. Ook de kleuren van verschillende categorieën lijken te veel op elkaar. Zeker als in een staaf een bepaalde categorie (bijna) niet voorkomt kost het veel moeite om de exacte categorie te herkennen. Wat is bijvoorbeeld de drug met de hoogste “drug-specific impairment of mental functioning (CW 5-7)“?

Ook lijken de drugs gesorteerd van hoog naar laag op basis van de Overall harm score. Alleen waarom staat Khat dan voor Anabolic steroids? Er valt dus genoeg aan te merken op deze visualisatie. Maar het is nog erger: we zien namelijk alleen maar gegevens die de suggestieve titel van het artikel ondersteunen.

In zijn blog Junk Charts geeft Kaiser Fung aan dat er blijkbaar een hiërarchie zit in de getoonde categorieën. De bron voor het artikel was een paper van David Nutt. Deze had niet alleen de bovenstaande grafiek gemaakt, want zijn paper bevat ook de onderstaande grafiek:

Deze grafiek laat een genuanceerder beeld zien: alcohol is wel schadelijker dan heroïne als je de schade van de gebruiker en de omgeving optelt. Echter, als je deze los van elkaar ziet blijkt dat voor de gebruiker heroïne veel schadelijker is. Daarnaast kunnen deze gegevens ook beter gevisualiseerd worden. Vandaar dat ik in de volgende grafiek een eerste aanzet geef om het eenvoudiger te maken om de schade per drug goed met elkaar te kunnen vergelijken (opgesplitst naar schade aan de omgeving en aan de gebruiker). Met beter kleurgebruik en een andere sortering zou deze nog duidelijker worden, maar deze heb ik gelijk gehouden aan het origineel zodat de verbinding tussen alle grafieken blijft bestaan.

Duidelijk een geval van kwantipulatie. Niet zozeer door David Nutt, maar wel door Business Insider. Deze heeft alleen de gegevens gebruikt die een sensationele kop ondersteunen, waardoor je bijna gelooft dat alcohol schadelijker dan heroïne is.

 

Hallucineren met management dashboards

Een onderdeel van onze workshop Effectief Rapporteren is het beschrijven van hoe mensen waarnemen. Vooral ons visuele waarnemingsvermogen is van belang bij het effectief inzetten en gebruiken van management dashboards en rapporten.

Onze visuele waarneming wordt vaak vergeleken met een camera. In ons oog zit, net als in een fototoestel, een compleet lenzenstel, een diafragma en een lichtgevoelige filmplaat. Het oog heeft twee lenzen: het hoornvlies (cornea) en de eigenlijke lens (ooglens). Tussen de twee lenzen bevindt zich het diafragma. Dit is de pupil. Aan de binnenkant van de oogbol ligt de gevoelige filmplaat, het netvlies of retina. Het lenzenstelsel zorgt ervoor dat op het netvlies een scherpe afbeelding komt.

Het bovenstaande beschrijft in grote lijnen wel de werking van ons oog, maar zeker niet hoe onze visuele waarneming werkt. We zien namelijk niet met onze ogen, maar met onze hersenen.

Belangrijker nog: het zien met onze hersenen is niet alleen gebaseerd op de signalen van onze ogen, maar ook op zaken als motivatie en eerdere ervaringen. Zo lijkt het dat er veel meer rode auto’s rondrijden nadat je er zelf één rijdt en zie je overal eten zodra je honger begint te krijgen. Met andere woorden: je ziet wat je wilt zien.

Door onze hersenen zien we geen objectief beeld van onze omgeving, maar slechts een interpretatie of mening van onze hersenen over de omgeving. Er zijn een groot aantal factoren die invloed hebben op dat beeld, ook wel cognitieve bias genoemd. Het komt er eigenlijk op neer dat we allemaal de hele dag aan het hallucineren zijn.

Is dit dan slecht? Zeker niet. Onze visuele waarneming werkt geweldig goed. Je moet alleen wel rekening houden met cognitieve biases en zorgen dat je juist de sterke kanten gebruikt.

pre-attentive eigenschappen

Zo zijn er visuele eigenschappen die heel snel, eenvoudig en accuraat verwerkt kunnen worden door onze hersenen. Deze eigenschappen noemen we pre-attentive: we hoeven er niet bewust over na te denken. Door gebruik te maken van deze pre-attentive eigenschappen in onze management dashboards zorgen we dat informatie snel, eenvoudig en accuraat verwerkt wordt door onze hersenen. Er zijn 3 groepen van pre-attentive eigenschappen die zich goed lenen voor het visueel presenteren van gegevens: vorm, kleur en positie.

Om verschillen in waarden uit te drukken kunnen we het beste gebruik maken van lengte en positie. Als we de waarden alleen bij benadering willen uitdrukken kunnen we daarnaast ook gebruik maken van breedte, omvang en kleurintensiteit.

Dashboard psychologie

“Smaken verschillen” is een argument wat vaak naar voren komt bij discussies over vormgeving van dashboards en rapporten. Voor een deel is persoonlijke voorkeur van belang voor vormgeving, maar belangrijker is rekening te houden met de sterke en zwakke punten van de menselijke waarneming.

De wetten van de menselijke (visuele) waarneming zijn begin vorige eeuw onderzocht en beschreven door een groep Duitse psychologen (o.a. Max Westheimer, Kurt Koffka en Wolfgang Kohler). Dit heeft geresulteert in de zogenaamde Gestalt principes of Gestalt wetten.

Gestalt is de Duitse term voor “georganiseerde” of “gehele” vorm. Het centrale idee achter Gestalt is dat de som der delen groter is dan de afzonderlijke delen. Met andere woorden: het geheel (de auto) heeft een andere en ook grotere betekenis dan de afzonderlijke onderdelen (banden, lak, ramen, metaal, etc).

Ondanks dat deze wetten al bijna 100 jaar oud zijn worden ze nog steeds gezien als de verklaring voor het functioneren van onze visuele waarneming. Deze wetten zijn daardoor ook de basis van de meeste ontwerp principes van informatie visualisaties.

Gelijkheid: door de gelijkheid per rij ontstaat er een rij-perceptie

Gelijkheid & nabijheid: kleur en positie zorgen voor 5 duidelijk herkenbare groepen

 

 

 

 

Voor het effectief ontwerpen van een dashboard zijn de volgende Gestalt wetten van belang:

  • Wet van gelijkheid: Elementen die op elkaar lijken worden gegroepeerd. Elementen die veel van elkaar verschillen worden als aparte elementen waargenomen;
  • Wet van nabijheid: Elementen die zich dicht bij elkaar bevinden, worden als groepen gezien. Elementen die zich ver van elkaar bevinden worden als onafhankelijk waargenomen;
  • Wet van geslotenheid: Elementen die omrand worden door een lijn worden als geheel gezien. Elementen die doorkruist worden door een lijn worden als aparte elementen waargenomen. Een voorbeeld is afbeelding 2: er staan in deze afbeelding 2 assen welke de indruk geven dat er een “gesloten” rechthoek bestaat waarbinnen de grafiek afgebeeld is.

Continuïteit: het ‘lijkt’ dat de missende waarde ergens in het verlengde van de bestaande lijnen zal liggen

Continuïteit: blijkbaar is in dit geval de aanname van afbeelding 3 niet juist

  • Wet van continuïteit: De vorm van een element wordt voortgezet zoals deze is begonnen.
  • Wet van eenvoud: Elementen worden waargenomen in de meest eenvoudige vorm: minste cognitieve inspanning heeft de voorkeur.

Eenvoud: een voorbeeld van een grafiek bestaande uit een aantal staven en een lijn (op het eerste gezicht)

Eenvoud: maar het zou ook een combinatie van verschillende (vreemde) figuren kunnen zijn

Voor het ontwerp van dashboards moeten we dus rekening houden met:

  • Mensen groeperen elementen op basis van kleur, vorm, richting, nabijheid en geslotenheid;
  • Mensen hebben een voorkeur voor eenvoudige, gesloten en symmetrische vormen die weinig inspanning kosten om te verwerken;
  • Het structureel toepassen van de Gestalt wetten en er ons voordeel mee doen bij het ontwerpen van betere dashboards;
  • De mogelijk negatieve gevolgen van de wetten: voorkom dat mensen groepen gaan zien die er eigenlijk niet zijn (volgens de onderliggende gegevens).